Kullanıcıyı ve İhtiyacı Anlamak

Bir cümlelik özet

Bir proje, onu kullanacak kişinin gerçek ihtiyacını anlamakla başlar; bu yüzden koda geçmeden önce "Bu kimin için?" ve "Aslında neye ihtiyacı var?" sorularını sorarız.

Neden önemli?

Bir önceki derste bir problem seçtik. Ama iyi bir problem bile tek başına yeterli değildir. Aynı problemi farklı insanlar farklı biçimde yaşar.

Bir örnek düşünelim. "Gece lambası" projesi yaparız. Küçük bir kardeş için lamba yumuşak ve loş olmalı; çünkü parlak ışık uykusunu kaçırır. Ama gece su içmeye kalkan bir büyük için aynı lamba çok sönük kalabilir. İki kişi de "gece lambası" istiyor, ama ihtiyaçları aynı değil.

Kullanıcıyı anlamadan yapılan proje çoğu zaman "çalışıyor ama kimse kullanmıyor" durumuna düşer. Mühendisler buna dikkat eder: önce ihtiyacı anlarlar, sonra çözümü tasarlarlar. Biz de bu derste, koda başlamadan önce kullanıcıyı tanımayı öğreneceğiz.

Kısa fikir: Proje, senin ne yapmak istediğinle değil, kullanıcının neye ihtiyacı olduğuyla başlar.

Kullanıcı kimdir?

Kullanıcı, senin projeni gerçekte kullanacak kişidir. Bazen bu sen olursun; ama çoğu zaman başka biridir: bir kardeş, bir öğretmen, bir komşu, dedeni evde arayan bir büyük.

Bir projenin birden fazla kullanıcısı olabilir. Otomatik gece lambası örneğinde:

• Asıl kullanıcı: Karanlıkta uyanan küçük çocuk.
• İkincil kullanıcı: Lambayı açıp kapatan veya pilini değiştiren ebeveyn.

Kullanıcıyı tarif etmek

Kullanıcıyı "herkes" diye tanımlamak işe yaramaz; çünkü herkesin ihtiyacı farklıdır. Bunun yerine kullanıcıyı somut olarak tarif ederiz.

Bu tabloyu doldurmak, kafamızdaki belirsiz "biri" fikrini gerçek bir kişiye dönüştürür.

Gerçek ihtiyacı bulmak

İnsanlar bazen bir çözüm ister ama arkasındaki gerçek ihtiyaç başka bir şeydir. Bizim işimiz, istenen çözümün altındaki ihtiyacı görmektir.

İstek ile ihtiyaç farkı

Klasik bir örnek: Biri "Daha hızlı bir at istiyorum" der. Aslında istediği at değildir; daha hızlı ulaşım ihtiyacıdır. Bu ihtiyacı anlarsan, ata takılıp kalmaz, başka çözümler de düşünebilirsin.

Gece lambası örneğinde:

• İstek: "Işığı hep açık bırakalım."
• Altındaki ihtiyaç: "Karanlıkta uyanınca korkmamak ve etrafı görebilmek."

İhtiyaca odaklanınca daha iyi bir çözüm buluruz: Işığı hep açık bırakmak yerine, oda kararınca kendiliğinden yanan, sabah aydınlanınca sönen bir lamba. Böylece hem ihtiyaç karşılanır hem pil boşa harcanmaz.

İhtiyaç tablosu

İhtiyaçları düzenli tutmak için basit bir tablo kullanabilirsin. "İstek" sütununa kullanıcının söylediğini, "Gerçek ihtiyaç" sütununa altındaki asıl gereksinimi yazarsın.

Bu tablo, projenin ilerleyen adımlarında hangi özelliğin neden gerektiğini hatırlatır. Bir özelliği eklerken "Bu hangi ihtiyacı karşılıyor?" diye sorabilirsin.

Nasıl öğreniriz: Sormak ve gözlemlemek

Kullanıcının ihtiyacını tahmin etmek yerine, iki basit yolla öğreniriz: soru sormak ve gözlemlemek.

İyi sorular sormak

İyi bir soru, kullanıcıyı yönlendirmeden onu konuşturur. "Sence parlak ışık iyi olmaz mı?" sorusu cevabı senin ağzına koyar. Bunun yerine açık uçlu sorular sorulur:

Kullanıcı görüşmesi için basit sorular

1. Gece uyandığında ilk ne yapıyorsun?
2. Şu an bunu yapmak neden zor?
3. En son ne zaman bu sorunu yaşadın?
4. Şimdiye kadar ne denedin?
5. Senin için en rahatsız edici olan kısım hangisi?

Bu sorular "evet/hayır" ile bitmez; kullanıcının kendi deneyimini anlatmasını sağlar.

Gözlemlemek

Bazı şeyleri insanlar sözle anlatmaz; ama sen izlerken fark edersin. Küçük kardeşin gece lambasının düğmesini el yordamıyla ararken üç kez ıskaladığını görürsen, "düğme yerini bulmak zor" ihtiyacını kimse söylemeden anlarsın.

Gözlem yaparken izin almak önemlidir. Birini izleyeceksen önceden söyle ve neden izlediğini açıkla.

Kullanıcı hikâyesi

Öğrendiğin ihtiyacı kısa ve akılda kalıcı bir cümleyle yazmanın güzel bir yolu vardır: kullanıcı hikâyesi. Yazılım ekipleri bunu çok kullanır. Kalıbı şöyledir:

[Kullanıcı] olarak,
[ne yapmak] istiyorum,
çünkü [neden / hangi ihtiyaç].

Gece lambası projesi için örnek kullanıcı hikâyeleri:

Küçük bir çocuk olarak,
gece uyandığımda odanın kendiliğinden hafifçe aydınlanmasını istiyorum,
çünkü karanlıkta korkmadan su içmeye gitmek istiyorum.

Ebeveyn olarak,
lambayı bir düğmeyle kolayca kapatabilmek istiyorum,
çünkü bazen gündüz uykusunda ışığa gerek olmuyor.

Kullanıcı hikâyesi kısa olduğu için hatırlaması kolaydır. Projenin her adımında "Bu hâlâ o hikâyeye hizmet ediyor mu?" diye sorabilirsin. Cevap hayırsa, ya hikâyeyi ya da özelliği gözden geçirmen gerekir.

Mini uygulama

Aşağıdaki projelerden birini seç (ya da kendi projeni kullan):

1. Otomatik gece lambası.
2. Çizgi izleyen robot.
3. Sabah "çantanı unutma" hatırlatıcısı.
4. Bitki toprağı kuruyunca uyaran sensör.

Sonra şu adımları tamamla:

1. Kullanıcıyı tarif et. Yukarıdaki "kim / nerede / ne zaman / hangi zorluk" tablosunu kendi projen için doldur.
2. İki soru yaz. Bu kullanıcıya soracağın, açık uçlu iki soru hazırla.
3. İhtiyaç tablosu yap. En az iki satırlık "istek → gerçek ihtiyaç" tablosu oluştur.
4. Bir kullanıcı hikâyesi yaz. Yukarıdaki kalıbı kullanarak tek cümlelik bir hikâye yaz.

Mümkünse hazırladığın soruları gerçek bir kişiye sor. Verdiği cevap, tahmininden farklı çıkabilir. Bu iyi bir şeydir; çünkü projen daha başlamadan gerçeğe yaklaşır.

Sık yapılan hatalar

Kullanıcının yerine karar vermek

"Ben olsam şöyle isterdim" demek kolaydır; ama sen kullanıcı değilsin. Kendi zevkini kullanıcının ihtiyacı sanmak en sık yapılan hatadır. Önce sor, sonra karar ver.

İsteği ihtiyaç sanmak

Kullanıcı bir çözüm söyleyince ("ışık hep açık kalsın") onu olduğu gibi kabul etmek. Oysa altındaki gerçek ihtiyacı sorman gerekir. İsteğin arkasındaki "neden"i bulmadan iyi çözüm çıkmaz.

Kullanıcıyı "herkes" diye tanımlamak

"Bu proje herkes için" demek, aslında kimseyi net tarif etmemektir. Bir kişiyi iyi tarif eden proje, çoğu zaman ona benzeyen başkalarına da uyar.

Yönlendirici soru sormak

"Bu özellik harika olmaz mıydı?" gibi sorular kullanıcıyı sana katılmaya iter. Böyle sorulardan alınan cevaplar yanıltıcıdır. Açık uçlu, tarafsız sorular sor.

Güvenlik notu

Kullanıcıyla konuşurken ve onu gözlemlerken birkaç kurala dikkat et:

• İzin al. Birine soru soracaksan veya onu izleyeceksen önce söyle; küçük bir kardeş için ebeveynden izin iste.
• Kişisel bilgi toplama. Ev adresi, tam ad, okul adı, telefon veya fotoğraf gibi bilgileri not etme; projen için buna ihtiyacın yok.
• Yalnızca gereken kadarını sor. İhtiyacı anlamak için gereken soruları sor; özel hayata girme.
• Notlarını paylaşırken dikkat et. Görüşme notunu bir yere yazacaksan kişinin adını kullanma; "5 yaşında bir kullanıcı" gibi genel bir tarif yeterlidir.

Kullanıcıyı anlamak, ona saygı göstermekle başlar. İnsanlar kendilerini güvende hissettiğinde daha dürüst cevap verir.

Ders özeti

• Proje, senin isteğinle değil, kullanıcının gerçek ihtiyacıyla başlar.
• Kullanıcıyı "herkes" değil, somut biri olarak (kim, nerede, ne zaman) tarif ederiz.
• İstek ile ihtiyaç farklıdır; isteğin altındaki asıl ihtiyacı ararız.
• İhtiyacı tahmin etmek yerine açık uçlu sorular sorup gözlem yaparak öğreniriz.
• Kullanıcı hikâyesi ("… olarak, … istiyorum, çünkü …"), ihtiyacı kısa ve hatırlanır kılar.

Kontrol soruları

1. Bir projenin "kullanıcısı" kimdir ve neden her zaman senin kendin olmayabilir?
2. "İstek" ile "gerçek ihtiyaç" arasındaki fark nedir? Bir örnek ver.
3. Kullanıcıyı "herkes" diye tanımlamak neden iyi bir fikir değildir?
4. Yönlendirici bir soru ile açık uçlu bir soru arasındaki fark nedir?
5. Bir kullanıcı hikâyesinin üç parçası nedir?

Cevaplar

1. Kullanıcı, projeyi gerçekte kullanacak kişidir. Çoğu zaman senden başka biridir (bir kardeş, öğretmen, komşu), çünkü projeyi onların ihtiyacı için yaparız; kendi zevkimiz onların ihtiyacıyla aynı olmayabilir.
2. İstek, kullanıcının söylediği çözümdür ("ışık hep açık kalsın"); gerçek ihtiyaç, onun altındaki asıl gereksinimdir ("karanlıkta güvende hissetmek"). İhtiyaca odaklanınca daha iyi çözümler bulunur.
3. Çünkü herkesin ihtiyacı farklıdır; "herkes" demek kimseyi net tarif etmemektir. Bir kişiyi iyi anlayan proje, ona benzeyenlere de uyar.
4. Yönlendirici soru cevabı kullanıcının ağzına koyar ("Bu harika olmaz mı?"). Açık uçlu soru, kullanıcının kendi deneyimini anlatmasını sağlar ("Gece uyandığında ilk ne yapıyorsun?").
5. Kullanıcı (kim), ne yapmak istediği (istek) ve nedeni (hangi ihtiyaç). Kalıbı: "… olarak, … istiyorum, çünkü …".

Kaynak ve doğrulama notu

“Kullanıcıyı ve İhtiyacı Anlamak” dersi için doğrulama odağı Kullanıcı kimdir? ile Gerçek ihtiyacı bulmak arasındaki ilişkinin örnekler üzerinde tutarlı çalışmasıdır. Proje sayfalarında sonuç iddiası ancak gerçek prototip, test kaydı veya gözlemle desteklendiğinde kullanılmalıdır. Maliyet, süre ve başarı oranı gibi sayılar tahminse açıkça “tahmin” olarak işaretlenmelidir.

Sonraki ders

Araştırma Yapmak: İhtiyacı anladıktan sonra, benzer çözümleri ve güvenilir bilgileri nasıl araştırırız?